Uyghur Torbetchilikige Omumiy Nezer

Uyghurlarda intérnétning qollinilishi erkin pikir bayan qilishning wasitisi

(Over view of Uyghur websites: Uyghur internet as tool for free expression)




Uyghur Torbetchilikige Omumiy Nezer

Uyghur Torbetchilikige Omumiy Nezer: Uyghurlarda intérnétning qollinilishi erkin pikir bayan qilishning wasitisi- elkitap - éliktronluq nusxusa. Uyghur kona we yéngi yéziqliridiki nusxusi bar. Siz sétiwalghanda qaysi yéziqtikini sétiwalidighanlighingizni eskertishni unutmang. Bu eserni siz zakas qildurghandin keyin élxet -email adrisingizgha biwaste éwetip berilidu. Aptorning ruxsitisiz eserni qayta neshir qilish yaki tarqitish meni'y qilinidu, xilapliq qilinsa shexsiyet we neshir hoqoqi jawabkarliqi surushte qilinidu



Aptor: Aziz Isa





 

Éserning qisqiche chushendurulishi / Introduction





Uzaq mezgillerni bésip otken kompyutér téxnikisining tereqqiyati otken esirning axirlirigha kelgende pütün dunya miqyasida kompyutérni omumyüzlük qollinish emelge ashuruldi jümlidin uyghurlarmu bu téxnika inqilabtin oz ornini tépishqa her halda ülgürelidi. Kompyutér uchur téxnikisi insan hayatining her saheliride keng qollinishigha egiship ong tanasip halda intérnét - tor uchur-alaqisining keship qilinip tiz sür’ette rawajlinishi insanlarning uchur almashturushidiki zaman we makan cheklimisige uchrashtek kona qélipni buzup tashlap yéngi bir uchur dewrni bashlidi.

Undaqta uyghur jem’iyiti eng achchiq qismet we tragédiyilerni bésip otken ötkenki esirning axirqi 10 yili bu esirning birinchi 10 yilida yéngi uchur-alaqe téxnikisi intérnét tori uyghur jem’iyitige qandaq özgirishlerni élip keldi? 1949- yili xitay dölet terkibige qoshuwalghan we 1955- yili shinjang uyghur aptonom rayonni dep nam bérilgen uyghur wetini sherqiy türkistan (uyghuristan) we bu elning yerlik étnik milliti bolghan uyghurlar oz naraziliqlirini xitay hökümitige bildürüshte, pikri erkinliki hoquqini qollinishta zörür wasite bolghan intérnét tor alaqisining roli qandaq boldi? Xitay dölitining intérnét tori - erkin uchur alaqilerni qattiq kontrol qilish herikiti bilen uyghurlarning intérnét tor uchur wasitiliridin paydilinip öz jem’iyitidiki siyasiy we ijtima’iy mesililerni otturigha élip chiqishi we hel qilishning yollirini izdishi otturisidiki küresh jeryanliri qandaq rawajlandi we qandaq aqiwetlerni élip keldi? Uyghurlar dunya intérnét torida mewjutmu? Egerde mewjut bolsa kölimi we orni qanchilik? Bu maqale del yuqirida éytip ötülgen mesililerni asas qilghan halda uyghurlarda intérnét torining qollinilishi we uning erkin pikir bayan qilishtiki ehmiyetliri mahiyetlik tehlil qilinidu.

Mezkur maqalining merkezlik obyékti uyghurlarning (sherqiy türkistandiki) bu dunyawi uchur-alaqilishish téxnikisi intérnét torni qandaq özlirige özleshturgeligidin tartip bügünki ehwalliri 2009- yili yüz bergen “5-iyul ürümchi weqesi” ning aldi – keynide bolup otken uyghur we xen xitay milliti otturisidiki étnik toqunushlargha birleshtürülüp, weqedin kéyin xitay hökümitining rayondiki intérnét we uchur alaqilirini bir yilgha qeder üzüwetkenliki, taki bügünki kün’ge qeder kop sandiki uyghur torbéketlirining taqaqliq halette turuwatqanliqi, xitay hökümitining uyghurlarning oz aldigha rawajlandurghan intérnét tor - alaqe uchur wastillirigha qarta ijra qiliwatqan teqiblesh siyasitining uyghur jem’iyitige körsetken tesirliri we xitay hökümitining bu xildiki siyasitige xelq’araning qandaq inkasta bolghanliqi, sherqiy türkistanning ichidiki intérnét tor alaqe wasitilirining muhajirettki uyghurlar bilen bolghan cheklik baghlinishliri qatarliq bir türlük amillar uyghur wetinide we dunyada bolup otken weqeliklerge birleshtürülüp mulahize élip baridu.